کورتیزول و تاثیر آن بر بدن

فهرست محتوا پنهان مقدمه این مقاله رو تا آخر بخون شناخت جامع کورتیزول | وقتی یه هورمون، حالتو خراب می‌کنه! چرا شناخت تیروئید انقدر مهمه؟ کورتیزول چیه دقیقاً؟ وقتی کورتیزول میزنه بالا، چه بلایی سرت میاد؟ کورتیزول فقط بالارفتنش بد نیست، پایین‌بودنش هم دردسره! راه‌حل چیه؟ بخش اول: کورتیزول بالا و زنجیرهٔ استرس مزمن | وقتی مغز، بدن رو تو حالت جنگ نگه میداره وقتی مغز، بدن رو تو حالت جنگ نگه میداره کورتیزول بزن! آماده‌ی بقا شو! مسیر فرماندهی: مغز → هیپوتالاموس → هیپوفیز → آدرنال استرس مزمن یعنی کورتیزول موندگار و بدون توقف چی میشه وقتی این زنجیره قطع نشه؟ مقایسهٔ علمی و سنتی در مورد استرس مزمن و کورتیزول اما فقط بدن نیست که آسیب میبینه… حالا طب سنتی چی میگه دربارهٔ استرس مزمن؟ که اینا در زبان امروزی میشه: راه درمان طب سنتی پیشنهاد می‌کنه: یه جملهٔ کلیدی از ابن سینا بخش دوم: علائم و علل افزایش کورتیزول از هشدارهای پنهان بدن تا ریشه‌های استرس مزمن تا حالا شده که یهویی از خواب بپری؟ قلبت تند بزنه، انگار یه خطر توی کمینه؟ یا روزها احساس خستگی کنی درحالی‌که شب‌ها اصلاً خوابت نمیبره؟ این‌ها ممکنه فقط فشار زندگی یا کم‌خوابی نباشن… شاید پای یه چیز جدی وسط باشه: هورمون کورتیزول که از کنترل خارج شده! نشونه‌های کورتیزول بالا | از سر تا نوک پا نشونه‌های جسمی: نشونه‌های ذهنی و روانی: رفتارهایی که از کورتیزول بالا میاد: علل اصلی بالارفتن کورتیزول | ریشهٔ درد از کجاست؟ عوامل ذهنی و روانی: عوامل سبک زندگی: عوامل پزشکی و دارویی: دیدگاه طب سنتی دربارهٔ علت و علائم کورتیزول بالا نشونه‌ها از نگاه طب سنتی: طب سنتی میگه: بخش سوم: وقتی استرس دیگه عادی نیست! از زنجیره کورتیزول تا اضطراب‌های ماندگار و PTSD استرس مزمن یعنی چی؟ فرقش با استرس معمول چیه؟ کورتیزول بالا، مغز رو میسوزونه! پس این‌جااست که PTSD وارد میشه… نشونه‌های PTSD ناشی از استرس مزمن: از نگاه علم: زنجیره‌ی کورتیزول و مغز نگاه طب سنتی: وقتی مزاج مغز میسوزه به قول بوعلی: طب سنتی برای PTSD چی میگه؟ نشونه‌ها و مراحل ورود به PTSD از نگاه طب مدرن و سنتی بخش چهارم: نسخه‌های کاربردی طب سنتی برای کاهش کورتیزول و رسیدن به آرامش واقعی وقتی مغز داره میسوزه، بدن باید خنک بشه دسته‌بندی نسخه‌ها ۱. خوراکی‌های ضد استرس و کاهش‌دهنده کورتیزول ۲. نوشیدنی‌های آرام‌بخش شبانه دم‌نوش‌های پیشنهادی ۳. آرام‌سازی مغز با رایحه و لمس | رایحه‌درمانی و ماساژ رایحه‌هایی که آرامش میدن: روش استفاده: ماساژ سنتی برای کاهش استرس: ۴. رفتارها و اصلاح سبک زندگی برای کاهش کورتیزول ذکر – دعا – اتصال روحی: تنفس عمیق صبحگاهی با آفتاب: طبیعت‌درمانی (طبیعت‌گردی): تثبیت ساعت خواب (قبل ۱۱ شب) مقدمه  تا حالا شده بی‌دلیل حالت گرفته باشه؟ قلبت بی‌خاطرۀ عشق، تند بزنه؟ یا حس کنی مغزت یه‌جورایی خسته‌است… نه از فکر زیاد، از فشار بی‌دلیل زندگی؟ خیلی وقتا می‌گیم: “اعصابم خُرد شده! “ ولی نمی‌دونیم شاید پای یه هورمون در میونه به اسم کورتیزول.  همون هورمونی که وقتی استرس می‌کشی، میپره وسط و مثل یه رئیس بداخلاق، دستور به هم‌ریختن همه چی رو میده: از خواب شب گرفته تا گوارش و خلق‌وخو، از پوستت تا موهات…  حالا اگه این استرس بمونه و مزمن بشه، کم‌کم تبدیل میشه به اضطراب، به فشارخون، به ریزش مو، به دل‌دردهای بی‌دلیل… و در بدترین حالتش، حتی اختلالات شدید روانی مثل PTSD!  ولی نگران نباش… ما اینجاییم که با کمک طب سنتی، نسخه‌های طبیعی و تجربه‌هایی که هزاران سال تو دل مردم جاافتاده، یه‌جور آروم‌کردن بدن و ذهن رو بهت نشون بدیم. بدون قرص، بدون هزینه‌های سرسام‌آور، فقط با برگای سبز و دستای گرم طبیعت  این مقاله رو تا آخر بخونچرا کورتیزول بالا میرهچطور با استرس مزمن کنار بیاینسخه طب سنتی برای اعصاب و روان چیهو مهم‌تر از همه: چطوری از PTSD فرار کنی!شناخت جامع کورتیزول | وقتی یه هورمون، حالتو خراب می‌کنه!چرا شناخت تیروئید انقدر مهمه؟کورتیزول چیه دقیقاً؟کورتیزول یه هورمون استروئیدیه که بدن هر آدمی طبیعتاً تولیدش میکنه. کارش چیه؟تنظیم استرس کنترل قند خون تنظیم فشارخون کمک به سیستم ایمنی تنظیم خواب و بیداریپس خودش ذاتاً بده نیستا، اتفاقاً لازمه است!ولی مشکل از اونجا شروع میشه که کورتیزول زیاد بشه و طولانی بمونه توی خون.وقتی کورتیزول میزنه بالا، چه بلایی سرت میاد؟یه استرس کوچیک مثل دعوا، ترس، یا کار زیاد باعث میشه کورتیزول بالا بره.خب این برای کوتاه‌مدت خوبه: بدنت آماده میشه فرار کنه یا بجنگه.ولی اگه این وضعیت بمونه، چه میشه؟ اینا:تأثیر کورتیزول بالاتوضیح سادهخُرد شدن اعصابحساس، زودرنج، همیشه نگرانبی‌خوابیذهنت ول‌کن نیست، شبا بیداریچاقی شکمیچون کورتیزول چربی رو دور شکم جمع می‌کنهضعف ایمنیبیشتر مریض می‌شی، دیر خوب می‌شیپوست خرابجوش، لک، تیرگی زیر چشمریزش موهم مردونه، هم زنونهپریود نامنظمتو خانم‌ها کورتیزول چرخه هورمونی رو قاطی می‌کنهکورتیزول فقط بالارفتنش بد نیست، پایین‌بودنش هم دردسره!  تو بعضیا، مثل کسایی که آدرنال خسته دارن یا بیماری آدیسون، کورتیزول کمه. علائمش؟ضعف شدید بی‌حالی فشار پایین  میل به شیرینی و نمک احساس بی‌رمقی صبح‌ها  یعنی باید هم بالارفتنش رو کنترل کرد، هم کمبودش رو!راه‌حل چیه؟ اول باید بفهمی بدنت در چه حالی: : آزمایش کورتیزول (معمولاً صبح زود انجام میشه)بررسی علائم بالینینگاه به سبک زندگی: خواب، تغذیه، استرس بعد، هم میشه با دارو کنترلش کرد، هم — که ما اینجاییم براش — با طب سنتی و نسخه‌های طبیعی!بخش اول:  کورتیزول بالا و زنجیرهٔ استرس مزمن | وقتی مغز، بدن رو تو حالت جنگ نگه میدارهوقتی مغز، بدن رو تو حالت جنگ نگه میداره همه‌چی از یه استرس ساده شروع میشه… استرس؟ آره همون حس آشنای فشار، نگرانی، ترس از آینده، بی‌قراری، یا دل‌آشوبی.ولی نکته مهم اینه که بدن فرق استرس واقعی با استرس ذهنی رو نمیفهمه! یعنی چی؟یعنی چه بترسی از تصادف واقعی، چه فکر کنی ممکنه اخراج بشی، بدن یه واکنش نشون میده:کورتیزول بزن! آماده‌ی بقا شو!مسیر فرماندهی: مغز → هیپوتالاموس → هیپوفیز → آدرنالمغزت یه سیگنال میفرسته به یه ساختار کوچولو به اسم هیپوتالاموس.این پیام میره به هیپوفیز و در نهایت به غده‌ی فوق‌کلیوی که کورتیزول ترشح کنه. مشکل از اینجا شروع میشه که این «پاسخ استرسی» همیشه فعاله.بدن حس میکنه داره دائماً با تهدید روبه‌رو میشه.استرس مزمن یعنی کورتیزول موندگار و بدون توقف حالا فرض کن مغزت دائماً حس خطر داره:ترس از آیندهنگرانی از قسط و بدهیروابط فرسایشیشبکه‌های اجتماعی و بمباران خبریعدم امنیت شغلی بدنت میگه: «ای وای! انگار خطر تمومی نداره! کورتیزول رو همچنان بده بیرون!» چی میشه وقتی این زنجیره قطع نشه؟ وقتی ترشح کورتیزول طولانی بشه، نه‌تنها دیگه مفید نیست، بلکه یه عالمه عوارض به‌جا میذارهمقایسهٔ علمی و سنتی در مورد استرس مزمن و کورتیزول  در جدول زیر تفاوت نگاه مدرن و سنتی به کورتیزول بالا و استرس مزمن رو ببینموضوعدیدگاه پزشکی مدرندیدگاه طب سنتیتعریف استرس مزمنفعال‌بودن مداوم سیستم سمپاتیک و افزایش کورتیزولافزایش سودا، حرارت مغز و خشکی مزاجعوارض اصلیافسردگی، اضطراب، بیماری قلبی، دیابتناآرامی قلب، اختلال خواب، ضعف گوارش و ریهدرمان پیشنهادیروان‌درمانی، داروهای ضدافسردگی، مدیتیشنحجامت، دمنوش آرام‌بخش، تغییر تغذیه و مزاججلوگیری از آسیب بیشترکاهش محرک‌های استرس‌زا، خواب کافیپاکسازی بدن از اخلاط مضر، دعا، ذکر، طبیعت‌درمانیاما فقط بدن نیست که آسیب میبینه… استرس مزمن یه تاثیر جدی رو روان و رفتار هم میذاره: تغییر در شخصیت (زودرنجی، پرخاشگری) بی‌حوصلگی مداوم ناتوانی در تصمیم‌گیری انزوای اجتماعی اختلالات خواب حملات پانیک و در نهایت… PTSD یا همون «اختلال استرس پس از آسیب روانی» سروکله‌اش پیدا میشه.حالا طب سنتی چی میگه دربارهٔ استرس مزمن؟ طب سنتی به استرس نمیگه “استرس”، ولی میگه: حرارت زیاد، خشکی مغز، و غلبهٔ سودا که اینا در زبان امروزی میشه:عملکرد بیش‌فعال سیستم عصبیناتوانی بدن در ریلکس کردناختلال در تنظیم هورمون‌ها راه درمانطب سنتی پیشنهاد می‌کنه:آروم‌کردن سیستم عصبی با گیاهان آرامبخشتنظیم مزاج با پرهیز از غذاهای خشک، تند، یا بسیارترشپاکسازی ذهن و قلب با مراقبه، دعا، ذکر و موسیقی سنتی یه جملهٔ کلیدی از ابن سینا  «هر گاه نفس، گرفتار خشم و ترس و اندوه شود، بدن نیز آتش خواهد گرفت؛ و برای خاموش‌کردن آن، باید دل را آرام ساخت.»  بخش دوم: علائم و علل افزایش کورتیزولکورتیزولاز هشدارهای پنهان بدن تا ریشه‌های استرس مزمن  وقتی بدن داره بهت هشدار میده ولی تو نمی‌فهمی…  تا حالا شده که یهویی از خواب بپری؟ قلبت تند بزنه، انگار یه خطر توی کمینه؟ یا روزها احساس خستگی کنی درحالی‌که شب‌ها اصلاً خوابت نمیبره؟این‌ها ممکنه فقط فشار زندگی یا کم‌خوابی نباشن… شاید پای یه چیز جدی وسط باشه: هورمون کورتیزول که از کنترل خارج شده!کورتیزول بالا یعنی بدن داره توی وضعیت «آماده‌باش» زندگی میکنه؛نه یکی دو روز…هفته‌ها و ماه‌ها!و این یعنی سیستم عصبی و غدد بدنت زیر فشارن، آروم آروم دارن خسته میشن، میسوزن، و خراب میشن.نشونه‌های کورتیزول بالا | از سر تا نوک پابرخلاف تصور خیلیا، کورتیزول بالا فقط به معنی «استرس زیاد» نیست.ممکنه نشونه‌هاش به‌ظاهر بی‌ربط به نظر بیان، ولی بدن داره پیام میده که یه چیزی درونت درست کار نمی‌کنه!نشونه‌های جسمی:خستگی مزمن حتی بعد از ۸ ساعت خواباضافه‌وزن مخصوصاً اطراف شکمبی‌خوابی یا سخت خوابیدنریزش مو و نازک شدن تار موهاکاهش میل جنسیفشارخون بالادرد عضلانی یا سردردهای بدون دلیل خاصاختلالات قاعدگی در خانم‌هانشونه‌های ذهنی و روانی:زودرنجی و عصبانیت بی‌دلیلاضطراب مداوم حتی بدون علت مشخصافسردگی پنهان یا بی‌انگیزگیفراموشی و عدم تمرکزحمله‌های پانیک یا بی‌قراری شدیدرفتارهایی که از کورتیزول بالا میاد:هوس خوردن شیرینی یا شوری شدیدخوردن بی‌هدف، مخصوصاً شب‌هاگوشه‌گیری یا ناتوانی در لذت‌بردن از زندگیپناه‌بردن به موبایل، سیگار، یا پرخوری عصبیعلل اصلی بالارفتن کورتیزول | ریشهٔ درد از کجاست؟  بدن بی‌دلیل کورتیزول نمیسازه! یعنی یه سری عوامل هستن که مغز رو گول میزنن و بهش میگن:«یه خطری در کمینه، آماده‌باش!»و بدن کورتیزول ترشح میکنه.  عوامل ذهنی و روانی:استرس مزمن خانوادگی یا کاریاضطراب ناشی از آینده، بیماری، یا ترس‌های درونیغم و اندوه فروخورده (داغ‌دیدگی، تنهایی)اختلالات شخصیتی یا فشارهای درونی مثل وسواسعوامل سبک زندگی:بی‌خوابی یا خواب سبک و نامنظممصرف زیاد کافئین، نوشابه‌های انرژی‌زارژیم غذایی ناسالم (قند، چربی ترانس، فست‌فود)تحرک کم، ورزش‌نکردن یا ورزش بیش از حد شدیدقرارگرفتن در معرض نور آبی (موبایل، لپ‌تاپ) شب‌هاعوامل پزشکی و دارویی:بیماری‌های مزمن (مثل دیابت، اختلالات تیروئید، فشار خون بالا)استفاده طولانی‌مدت از داروهای استروئیدی (مثل پردنیزولون، کورتیزون)سندروم کوشینگ (Cushing Syndrome)دیدگاه طب سنتی دربارهٔ علت و علائم کورتیزول بالا  تو طب سنتی، اسم کورتیزول نیست. ولی چیزی به اسم «افزایش حرارت و خشکی مغز و کبد» وجود داره که از نظر علائم، دقیقاً شبیه کورتیزول بالا عمل میکنه.نشونه‌ها از نگاه طب سنتی:بی‌خوابی و پرش افکارزود از کوره در رفتنافت میل جنسیافزایش عطش و خشکی دهانرنگ‌پریدگی صورت یا تیرگی دور چشممشکلات گوارشی مثل یبوست یا نفخ عصبیریزش مو، مخصوصاً فرق سرطب سنتی میگه:  هرگاه بدن گرم و خشک بشه، ذهن تیز و مضطرب میشه، خواب میپره و دل ناآرام میشه…علائمطب مدرنطب سنتیبی‌خوابیاختلال در ریتم ملاتونین و کورتیزولغلبه خشکی و حرارت مغززودرنجی و عصبانیتعدم تعادل دوپامین و سروتونینافزایش حرارت قلب و کبدریزش موافزایش کورتیزول و تضعیف فولیکول موخشکی شدید مغز و حرارت زیاد سرافزایش وزن شکمیتجمع چربی به دلیل مقاومت انسولینی ناشی از استرسسوءهاضمه، ضعف کبد و بلغم محبوساضطرابتحریک‌پذیری محور HPAافزایش سودا و غلبه خشکی مغزبخش سوم: وقتی استرس دیگه عادی نیست! از زنجیره کورتیزول تا اضطراب‌های ماندگار و PTSDاسترس مزمن یعنی چی؟ فرقش با استرس معمول چیه؟آدما همیشه یه ذره استرس دارن؛بچه که بودیم میترسیدیم از امتحاننوجوان شدیم استرس دوست داشتنبزرگ شدیم استرس پول و آینده و سلامتی و آرامش…اما این استرس‌ها میان و میرن.وقتی استرس بمونه، عادی بشه، بخشی از سبک زندگیت بشه…اون‌وقته که وارد یه زنجیره خطرناک میشی: زنجیره‌ای به نام استرس مزمن → ترشح دائم کورتیزول → تخریب آرامش، تمرکز و ذهنکورتیزول بالا، مغز رو میسوزونه!بدن نمیتونه فرق استرس واقعی با ذهنی رو تشخیص بده؛اگه هر روز فکر کنی «ممکنه اتفاق بدی بیفته»،بدنت شروع میکنه به ترشح کورتیزول، اونم نه یه بار، بلکه هر روز، هر ساعت!نتیجه؟ مغزت دائم در حالت بقا میمونه.نواحی مرتبط با حافظه (هیپوکامپ) آسیب میبینه.تمرکز و تصمیم‌گیری مختل میشن.ریشه اضطراب، افسردگی، اختلال خواب شکل میگیره.پس این‌جااست که PTSD وارد میشه…PTSD = اختلال استرس پس از آسیب روانییعنی ذهنت توی یه لحظه‌ی وحشتناک گیر میکنه و دیگه بیرون نمیاد.ولی بدونی یا نه، استرس مزمن هم میتونه منجر به PTSD بشه!لزومی نداره حتماً یه اتفاق شدید مثل جنگ یا تصادف رو تجربه کنی.گاهی استرس شغلی شدید، فشار رابطه‌ای طولانی‌مدت، یا احساس بی‌ارزشی مدام میتونه ذهن رو بندازه توی یک حالت ترس دائمی.نشونه‌های PTSD ناشی از استرس مزمن:فلش‌بک و مرور ذهنی خاطرات بدحساسیت بیش‌ازحد به صدا، نور یا موقعیتخواب پریشان یا بی‌خوابی شدیدترس از آینده یا بی‌انگیزگی کاملحالت دفاعی دائمی (آماده‌ی جنگ بودن با همه چیز)از نگاه علم: زنجیره‌ی کورتیزول و مغزاسترس ادامه‌دار → فعال شدن محور HPA → ترشح کورتیزول زیادافزایش کورتیزول → اختلال در هیپوکامپ، آمیگدالا و پیش‌پیشانی مغزحافظه‌ی منفی تقویت میشه، حافظه‌ی مثبت کم‌رنگ میشهشخص دچار واکنش‌های سریع، اضطراب دائم و PTSD میشهنگاه طب سنتی: وقتی مزاج مغز میسوزهتو طب سنتی وقتی استرس زیاد بشه، بدن و ذهن دچار غلبه‌ی خشکی و سودا میشن.ذهن میپره، خواب میپره، احساس امنیت محو میشه.به قول بوعلی:«نفس اگر بر اثر خوف و اندوه گرفتار شود، سردی و خشکی بر مغز چیره گردد و مرد دچار سستی عقل شود.»طب سنتی برای PTSD چی میگه؟پاکسازی سودا از طریق تغذیه، بادکش، حجامتآروماتراپی با روغن‌های معطر مثل اسطوخودوس، بابونهدمنوش‌های آرامبخش مثل بادرنجبویه، گل گاوزبانارتباط با طبیعت، نفس کشیدن در هوای صبحدعا و ذکر برای آرام‌کردن دلاستفاده از خوراک‌های گرم و مرطوب برای متعادل‌کردن مزاج مغزنشونه‌ها و مراحل ورود به PTSD از نگاه طب مدرن و سنتیمرحلهدیدگاه مدرندیدگاه طب سنتیاسترس طولانی‌مدتترشح دائمی کورتیزول و تحریک مغزافزایش حرارت و خشکی مغز، تحریک سودااختلال در خواب و تمرکزآسیب به هیپوکامپ و محور HPAخشکی مزاج مغز، ضعف قوه‌ی حافظهشروع علائم PTSDفلش‌بک، بی‌خوابی، ترس دائماضطراب سوداوی، ضعف روح، اختلال دماغشدت گرفتن و ناتوانی در کنترلنیاز به روان‌درمانی و دارولزوم پاکسازی، اصلاح مزاج و آرام‌سازی قوابخش چهارم: نسخه‌های کاربردی طب سنتی برای کاهش کورتیزول و رسیدن به آرامش واقعیوقتی مغز داره میسوزه، بدن باید خنک بشهکورتیزول بالا فقط یه عدد آزمایش نیست، صدای کمک خواستن بدنه!وقتی مغز و دل درگیر اضطراب و نگرانی دائمین، طب سنتی میگه:«باید مزاج رو متعادل کرد، مغز رو مرطوب کرد، کبد رو سبک کرد، و دل رو آروم.»برخلاف داروهای شیمیایی که میزنن صدا رو قطع میکنن، طب سنتی دنبال ریشه‌است؛دسته‌بندی نسخه‌هابرای اینکه راحت‌تر بتونی راه‌حل مناسب خودت رو پیدا کنی، نسخه‌ها رو به ۴ دسته تقسیم می‌کنیم:۱. خوراکی‌های ضد استرس و کاهش‌دهنده کورتیزولروشنوع درمانتأثیر بر کاهش کورتیزولدمنوش گل گاوزبان + سنبل‌الطیبنوشیدنی گیاهی آرام‌بخشکاهش تنش عصبی و تنظیم خوابروغن مالی کف پا با بادام شیرینآرام‌سازی عصبی از کف پاآرامش عمومی و خواب عمیق‌تررایحه‌درمانی با گلاب و اسطوخودوسآروماتراپی سنتیکاهش اضطراب و بهبود تنفسذکر و دعا شبانهآرام‌سازی روحیخاموش‌کردن ذهن پرتنشپیاده‌روی صبحگاهی در طبیعتتحرک طبیعی با نور خورشیدتنظیم کورتیزول صبحگاهی۲. نوشیدنی‌های آرام‌بخش شبانهنوشیدن دم‌نوش مناسب قبل خواب، یعنی سیگنال قطع کورتیزول برای بدن!دم‌نوش‌های پیشنهادیگل‌گاوزبان + سنبل‌الطیب + لیمو عمانی خشکاسطوخودوس + بابونه + دارچینبادرنجبویه + تخم گشنیزافتیمون + گل نسترن (برای سوداوی مزاج‌ها)گلاب خالص یک قاشق در آب نیم‌گرم پیش از خوابنکته: دم‌نوش باید تازه‌دم باشه، نه از نوع کارخانه‌ای خشک شده توی پاکت.۳. آرام‌سازی مغز با رایحه و لمس | رایحه‌درمانی و ماساژطب سنتی اعتقاد داره مغز، روح و بدن سه ضلع یک مثلثن. وقتی یکی بهم بریزه، بقیه هم میریزن.رایحه‌هایی که آرامش میدن:گلاب ناب قمصرروغن گل سرخعطر سنبل‌الطیبرایحه نرولی (شکوفه پرتقال)بخور اسطوخودوس و کندر با همروش استفاده:شیشه کوچیک همراهت باشه و چند بار در روز بو بکشقبل خواب پنبه آغشته به روغن کنارش بذار.یا داخل دستگاه بخور بریز شب‌ها.ماساژ سنتی برای کاهش استرس:روغن‌مالی کف پا با روغن بادام شیرین گرم شدهروغن بنفشه در شقیقه‌ها و پشت‌گوش‌هاماساژ کتف و ستون فقرات با روغن‌زیتون و بابونهروغن سیاه‌دانه برای کسانی که دچار یبوست عصبی و دل‌دردن۴. رفتارها و اصلاح سبک زندگی برای کاهش کورتیزولذکر – دعا – اتصال روحی: طب سنتی میگه قلب باید آروم باشه تا مغز آروم بشه.قرآن با صدای آرام (سورهٔ طه یا الرحمن)دعای آرامش: «اللهم اجعلنی فی عینک التی لا تنام»ذکر “یا سلام” یا “یا حی یا قیوم” با تنفس عمیق شب‌هاتنفس عمیق صبحگاهی با آفتاب:۵ دقیقه تنفس عمیق در معرض نور طلایی صبح = ریست‌کردن سیستم اعصاب!طبیعت‌درمانی (طبیعت‌گردی):تماس با خاک (باغچه یا گل‌کاری)نشستن در آفتاب طلایی عصرپیاده‌روی آرام توی کوچه‌های خلوت یا پارک با موزیک سنتیتثبیت ساعت خواب (قبل ۱۱ شب)کورتیزول شب باید بیاد پایین؛ بیدار موندن تا ۲ شب یعنی تحریک دائم محور HPAطب سنتی توصیه میکنه خواب نیم‌ساعته ظهر و خواب کامل شب، مغز رو جوان نگه میدارهمنبع: سایت دکتر  حسن اکبری، فارغ‌التحصیل رشته پزشکی دانشگاه ارومیه و متخصص آسیب‌شناسی از دانشگاه علوم پزشکی شیراز و همچنین متخصص طب سنتی از دانشگاه شهید بهشتی. 0 اشتراک در فیسبوک اشتراک در توییتر